ಭಾರತ ರತ್ನ - ವಿದೇಶಿಗರಿಗೂ ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ?!

•   Sun, Jan 04 2026 11:46:45 AM



• ನವದೆಹಲಿ, ಜ. 04 (DaijiworldNews/TA): ಭಾರತ ರತ್ನವು ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪದಕವಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸೇವೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. 1954ರ ಜನವರಿ 2ರಂದು ಅಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರು ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆ ಹಾಗೂ 2011ರಿಂದ “ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ” ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಭಾರತ ರತ್ನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಗೌರವದ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ನಗದು ಬಹುಮಾನ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಬಹುತೇಕರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

  

  ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಭಾರತ ರತ್ನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈಗ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ಮಹನೀಯರಿಗೆ ಮರಣಾನಂತರವೂ ಈ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. 2024ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಐದು ಮಂದಿಗೆ ಭಾರತ ರತ್ನ ಘೋಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಭಾರತ ರತ್ನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 10 ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.

  ಭಾರತ ರತ್ನದ ಬಗ್ಗೆ 10 ವಿಶೇಷ ಸಂಗತಿಗಳು :

  1. ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿನ್ಯಾಸದ ಪದಕ : ಭಾರತ ರತ್ನ ಪದಕವು ಅರಳಿ ಎಲೆಯ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ತಾಮ್ರದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು 59 ಮಿಮೀ ಉದ್ದ ಮತ್ತು 48 ಮಿಮೀ ಅಗಲ ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ಲಾಟಿನಂ ಸೂರ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ ಇದ್ದು, ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ “ಭಾರತ ರತ್ನ” ಎಂದು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬಿಳಿ ರಿಬ್ಬನ್ ಮೂಲಕ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಸುತ್ತ ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

  2. ನಗದು ಬಹುಮಾನ ಇಲ್ಲ : ಭಾರತ ರತ್ನದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಣಕಾಸಿನ ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರಿಗೆ “ರಾಜ್ಯ ಅತಿಥಿ” ಸ್ಥಾನಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಉಚಿತ ಜೀವಿತಾವಧಿ ಪ್ರಯಾಣ ಸೌಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಆದ್ಯತಾ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 7ನೇ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

  3. ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಪ್ರಕರಣ : 1992ರಲ್ಲಿ ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರಿಗೆ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನು ವಿವಾದ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಭಾರತ ರತ್ನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ಹಿಂಪಡೆಯಲಾದ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿದೆ.

  4. ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ನಿಷೇಧ : 1977ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ಭಾರತ ರತ್ನ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದರು. ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಆರಾಧನೆಗೆ ಇವು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 1980ರಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.

  5. ವಿದೇಶಿಯರಿಗೂ ಗೌರವ : ಭಾರತ ರತ್ನ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಖಾನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಗಫರ್ ಖಾನ್ (1987) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ನೆಲ್ಸನ್ ಮಂಡೇಲಾ (1990) ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ವಿದೇಶಿಯರು ಈ ಗೌರವ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರಾದ ಮದರ್ ತೆರೇಸಾ (1980) ಕೂಡ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

  6. ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನಿಯಮ : 1954ರ ಮೂಲ ಕಾಯ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ. 1955ರಲ್ಲಿ ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 1966ರಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

  7. ಅತೀ ಕಿರಿಯ ಮತ್ತು ಅತೀ ಹಿರಿಯ ವಿಜೇತರು : ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಲೆಜೆಂಡ್‌ ಸಚಿನ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್ ಅವರು 40ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪಡೆದ ಅತೀ ಕಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕ ಧೋಂಡೋ ಕೇಶವ್ ಕರ್ವೆ ಅವರಿಗೆ ಅವರ 100ನೇ ಜನ್ಮದಿನದಂದು ಈ ಗೌರವ ಲಭಿಸಿತು.

  8. 2024ರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿರ್ಧಾರ : ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಭಾರತ ರತ್ನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ 2024ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುರಿದು ಕರ್ಪೂರಿ ಠಾಕೂರ್, ಎಲ್.ಕೆ. ಅಡ್ವಾಣಿ, ಚೌಧರಿ ಚರಣ್ ಸಿಂಗ್, ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹ ರಾವ್ ಮತ್ತು ಎಂ.ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ಮಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.

  9. ಸ್ವಯಂ ಶಿಫಾರಸು ವಿವಾದ : ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು (1955) ಮತ್ತು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ (1971) ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪಡೆದ ಇಬ್ಬರು ಸ್ವ-ಶಿಫಾರಸಿನವರು. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ರಾಜಕೀಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

  10. ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಬಳಕೆ ನಿಷೇಧ : ಸಂವಿಧಾನದ 18(1) ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೆ “ಭಾರತ ರತ್ನ” ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲೆಟರ್‌ಹೆಡ್ ಅಥವಾ ವಿಸಿಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ “ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ಭಾರತ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು” ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು. ಭಾರತ ರತ್ನದ ಈ ಅಪರೂಪದ ಮಾಹಿತಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಇತಿಹಾಸ, ಗೌರವ ಹಾಗೂ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.